Question

वैद्यराज नमस्तुभ्यं' अस्य श्लोकस्य स्पष्टीकरणं कुरुत। 
 

Hint:

श्लोकस्य स्पष्टीकरणे, प्रथमं श्लोकस्य अन्वयं वा सरलार्थं लिखन्तु। ततः तस्य गूढार्थं, व्यङ्ग्यं, अलङ्कारं वा भावं स्पष्टीकुर्वन्तु। अत्र 'व्यतिरेक' अलङ्कारस्य छाया अस्ति, यत्र उपमेयं (वैद्यः) उपमानात् (यमात्) अधिकं वर्णितम्।
(In explaining a verse, first write its prose order (anvaya) or simple meaning. Then, clarify its deeper meaning, satire, figure of speech, or emotion. Here, there is a shade of 'Vyatireka' alaṅkāra, where the subject of comparison (vaidya) is described as superior to the object of comparison (Yama).)

Answer 1

श्लोकः: 
वैद्यराज नमस्तुभ्यं यमराजसहोदर। 
यमस्तु हरति प्राणान् वैद्यः प्राणान् धनानि च॥ 
स्पष्टीकरणम्: 
अयं श्लोकः एकः हास्यश्लोकः (humorous verse) अस्ति यस्मिन् वैद्यस्य (चिकित्सकस्य) उपरि कटुः व्यङ्ग्यः कृतः अस्ति। 
(This verse is a humorous verse in which a sharp satire is made on the vaidya (doctor).) 

• प्रथमः पादः: कविः वैद्यं "यमराजसहोदर" इति सम्बोधयति। अर्थात्, 'हे यमराजस्य भ्रातः वैद्यराज! तुभ्यं नमः'। अत्र वैद्यस्य तुलना साक्षात् मृत्युदेवस्य यमस्य भ्रात्रा सह कृता, या स्वयमेव एकः महान् उपहासः अस्ति। 
• द्वितीयः पादः: व्यङ्ग्यस्य कारणं द्वितीये पादे स्पष्टीक्रियते। कविः वदति यत् "यमः तु केवलं प्राणान् हरति, परन्तु वैद्यः प्राणान् धनानि च (उभयम्) हरति"। 

 तात्पर्यम्: 
अस्य श्लोकस्य तात्पर्यम् अस्ति यत् यमः जनानां मृत्युसमये केवलं प्राणान् नयति, परन्तु एकः अकुशलः लोभी च वैद्यः रोगीणां चिकित्सायां प्राणान् अपि हरति तथा च चिकित्सायाः शुल्करूपेण तेषां धनम् अपि हरति। अतः सः यमात् अपि अधिकः भयानकः अस्ति। अनेन प्रकारेण, कविः चिकित्साक्षेत्रे अनैतिकतायाः उपरि व्यङ्ग्यं करोति। 
(The essence of this verse is that Yama takes away only the lives of people at the time of their death, but an unskilled and greedy doctor not only takes the lives of patients during treatment but also takes their money in the form of fees. Therefore, he is more fearsome than Yama. In this way, the poet satirizes the immorality in the medical field.)