Question

आर्यावर्त्त-स्वर्गयोः तुलनां कुरुत।

Hint:

संस्कृत-तुलनात्मक-प्रश्नेषु — पहिले उभयोः स्वरूपं लिखेत्‌, ततः गुणदोषतुलना कृत्वा अन्ते स्पष्टं निष्कर्षं दद्यात्‌।

Answer 1

Concept: एषः प्रश्नः तुलनात्मक-प्रश्नः अस्ति। अत्र आर्यावर्त्तस्य (भारतभूमेः) स्वर्गस्य च मध्ये तुलना अपेक्ष्यते। संस्कृतसाहित्ये विशेषतः नीतिग्रन्थेषु भारतभूमिः कर्मभूमिः इति, स्वर्गः तु केवलं भोगभूमिः इति दृष्टिः प्राप्यते। अतः गुणदोषविचारेण आर्यावर्त्तस्य श्रेष्ठता निरूपणीया। 

Step 1: स्वर्गस्य स्वरूपम्‌ स्वर्गः देवतानां निवासस्थानम्‌ अस्ति। तत्र दुःखाभावः, ऐश्वर्यसमृद्धिः, दिव्यभोगाः च सन्ति। किन्तु स्वर्गे केवलं पुण्यफलभोगः भवति, न तु नूतनकर्मसाधना। अतः स्वर्गः भोगभूमिः इति कथ्यते। 

Step 2: आर्यावर्त्तस्य स्वरूपम्‌ आर्यावर्त्तः मानवजीवनस्य श्रेष्ठा भूमिः मन्यते। अत्र धर्मपालनम्‌, यज्ञदानतपः, संस्काराः, वेदाध्ययनम्‌, मोक्षमार्गसाधना च सम्भवति। अतः एषा कर्मभूमिः इति प्रसिद्धा। 

Step 3: तुलनात्मकदृष्टिः 
 स्वर्गे केवलं भोगः, आर्यावर्त्ते कर्मसाधना। 
 स्वर्गे पुनर्जन्मनिवारणं न निश्चितम्‌, आर्यावर्त्ते मोक्षप्राप्तिः सम्भवति। 
स्वर्गसुखं क्षणिकम्‌, आर्यावर्त्ते धर्मजीवनं चिरस्थायीफलप्रदम्‌। 

 Conclusion: एतेन स्पष्टं भवति यत् आर्यावर्त्तः स्वर्गात् अपि श्रेष्ठः अस्ति। स्वर्गे केवलं भोगाः, किन्तु आर्यावर्त्ते धर्मकर्मणां साधनया मोक्षप्राप्तिः सम्भवति। अतः आर्यावर्त्तस्य महत्त्वं अधिकं मन्यते।