Question

प्राचीनभारते आयुर्वेदशास्त्रस्य महत्त्वं वर्णयत।

Hint:

ऐतिहासिक-वर्णनात्मक-प्रश्नेषु — परिचयेन आरभ्य उपयोगिता, सिद्धान्ताः, समाजे प्रभावः च क्रमशः लिखेत्‌, अन्ते महत्त्वं स्पष्टतया निर्दिशेत्‌।

Answer 1

Concept: अयं वर्णनात्मकः प्रश्नः अस्ति। अत्र प्राचीनभारते आयुर्वेदस्य स्थानं, तस्य उपयोगिता, समाजे प्रभावः च विवेचनीयः। आयुः + वेदः = आयुर्वेदः, अर्थात्‌ जीवनस्य विज्ञानम्‌ इति। 

Step 1: जीवनरक्षणे योगदानम्‌ आयुर्वेदः स्वास्थ्यरक्षणस्य प्राचीनतमं शास्त्रम्‌ आसीत्‌। आचार्यचरकः, सुश्रुतः, वाग्भटः च आयुर्वेदस्य प्रमुखाः आचार्याः आसन्‌। ते स्वास्थ्यरक्षणाय आहार-विहार-नियमाः निर्दिष्टवन्तः। 

Step 2: रोगनिवारणम्‌ आयुर्वेदे रोगाणां कारणानि, लक्षणानि, चिकित्साविधानं च विस्तरेण वर्णितम्‌। त्रिदोषसिद्धान्तः (वात-पित्त-कफ) आयुर्वेदस्य मूलाधारः अस्ति। औषधिभिः, वनौषधिभिः, पंचकर्मादिभिः रोगनिवारणं क्रियते स्म। 

Step 3: दीर्घायु-साधनम्‌ आयुर्वेदः केवलं रोगोपचारपरं न, अपि तु दीर्घायुषः साधनं प्रति अपि उन्मुखः आसीत्‌। दिनचर्या, ऋतुचर्या, योगाभ्यासः, संयमितजीवनशैली च दीर्घजीवनाय उपदिष्टाः।

 Step 4: सामाजिकमहत्त्वम्‌ प्राचीनभारते आयुर्वेदः जनजीवनस्य अभिन्नः अङ्गः आसीत्‌। वैद्याः समाजे आदरणीयाः आसन्‌। प्राकृतिकोपचाराः, सुलभौषधयः, सर्वजनहिताय उपयोगिनः आसन्‌।

 Conclusion: अतः प्राचीनभारते आयुर्वेदशास्त्रं स्वास्थ्यरक्षणे, रोगनिवारणे, दीर्घायुषः साधने च अत्यन्तं महत्त्वपूर्णं आसीत्‌। एतत्‌ भारतीयज्ञानपरम्परायाः अमूल्यं धरोहरम्‌ इति मन्यते।