Question

‘भास-समस्या’ इति विषये किञ्चित् लिखत।

Hint:

लघुनिबन्धेषु — विषयस्य परिचयं दत्त्वा समस्या, तस्य कारणं, समाधानं, महत्त्वं च संक्षेपेण क्रमबद्धं लिखेत्‌।

Answer 1

Concept: अयं लघुनिबन्धात्मकः प्रश्नः अस्ति। ‘भास-समस्या’ इति संस्कृतनाट्यसाहित्ये बहुचर्चिता समस्या आसीत्‌, या प्राचीनकाले विद्वत्सु विवादस्य विषयः आसीत्‌। अत्र भासस्य व्यक्तित्वं, तस्य नाटकानि, तेषां प्रामाणिकता च चर्च्यन्ते। 

Step 1: भासः कः? भासः प्राचीनः संस्कृतनाटककारः आसीत्‌, यः कालिदासात्‌ अपि पूर्ववर्ती मन्यते। कालिदासेन अपि तस्य नाम सम्मानपूर्वकं उल्लिखितम्‌। तथापि दीर्घकालं यावत्‌ तस्य कृतयः अप्राप्याः आसन्‌। 

Step 2: समस्यायाः उत्पत्तिः दीर्घकालं विद्वांसः केवलं अन्येषां काव्यानां उल्लेखेषु भासस्य नाम श्रुतवन्तः, किन्तु तस्य नाटकानि न लब्धानि। अतः प्रश्नः अभवत्‌ — भासः वास्तवतः आसीत्‌ वा? तस्य नाटकानि के? एषा एव ‘भास-समस्या’ इति प्रसिद्धा। 

Step 3: समस्यायाः समाधानम्‌ वि. श. १९१२ तमे वर्षे महाकविभासस्य तेरह नाटकानि महामहोपाध्यायेन टी. गणपतिशास्त्रिणा अन्विष्टानि। एतेषु ‘स्वप्नवासवदत्तम्’, ‘प्रतिज्ञायौगन्धरायणम्’ इत्यादीनि नाटकानि प्रसिद्धानि। एतैः भासस्य अस्तित्वं प्रमाणितम्‌। 

Step 4: साहित्ये महत्त्वम्‌ भासस्य नाटकानि सरलभाषया, नाटकीयतया, अभिनवकथाविन्यासेन च विशिष्टानि सन्ति। तेषां प्राप्त्या संस्कृतनाट्यपरम्परायाः इतिहासः अधिकं स्पष्टः अभवत्‌। अतः ‘भास-समस्या’ समाधानं साहित्ये महत्त्वपूर्णम्‌ आसीत्‌। 

Conclusion: अतः ‘भास-समस्या’ इति भासस्य अस्तित्वं कृतित्वं च विषयीकृत्य उत्पन्ना विद्वत्समस्या आसीत्‌, या तस्य नाटकानां आविष्कारेण समाधानं प्राप्तवती। एषा संस्कृतसाहित्ये ऐतिहासिकदृष्ट्या अतीव महत्त्वपूर्णा घटना अस्ति।