Question

महाकवि-कालिदासस्य 'मेघदूतम्' विषये संक्षिप्तं निबन्धं लिखत।

Hint:

संस्कृत-निबन्धेषु — लेखकः, कथावस्तु, रचनाविन्यासः, विशेषताः, साहित्ये स्थानं च क्रमशः लिखित्वा अन्ते संक्षिप्तं समाहारात्मकं निष्कर्षं दद्यात्‌।

Answer 1

Concept: अयं निबन्धात्मकः प्रश्नः अस्ति। अत्र ‘मेघदूतम्’ इति काव्यस्य रचनाकारः, विषयवस्तु, रचनाशैली, विशेषताः, साहित्ये स्थानं च संक्षेपेण लिखनीयम्‌। 

Step 1: कर्ता तथा रचनाप्रकारः ‘मेघदूतम्’ संस्कृतसाहित्यस्य महान्‌ काव्यरत्नम्‌ अस्ति। अस्य कर्ता महाकवि कालिदासः, यः संस्कृतसाहित्ये श्रेष्ठतमः कविः मन्यते। एतत्‌ खण्डकाव्यरूपेण प्रसिद्धम्‌ अस्ति। 

Step 2: कथावस्तु अस्मिन् काव्ये कुबेरस्य सेवकः एकः यक्षः स्वकर्तव्यविमुखत्वात्‌ वर्षमेकं रामगिरौ निर्वासितः भवति। सः स्वभार्याया विरहे दुःखितः सन्‌ वर्षाकाले गच्छन्तं मेघं दृष्ट्वा तं दूतत्वेन स्वप्रियायै सन्देशं प्रेषयति। एषा काव्यस्य मुख्यकथा अस्ति। 

Step 3: काव्यरचना ‘मेघदूतम्’ द्विभागयोः विभक्तम्‌ अस्ति — पूर्वमेघः उत्तरमेघश्च। पूर्वभागे यक्षः मेघं प्रति मार्गवर्णनं करोति, उत्तरभागे तु प्रियायै प्रेषितस्य सन्देशस्य भावपूर्णं वर्णनं दृश्यते। 

Step 4: काव्यस्य विशेषताः अस्य काव्यस्य मुख्यविशेषता प्रकृतिवर्णनम्‌ अस्ति। कालिदासः मेघस्य यात्रा, पर्वताः, नद्यः, नगराणि, वनानि च अतीव रमणीयतया वर्णयति। उपमा-अलंकारस्य, माधुर्यपूर्णभाषायाः, करुणरसस्य च अत्र उत्कृष्टप्रयोगः दृश्यते। 

Step 5: साहित्ये स्थानम्‌ ‘मेघदूतम्’ संस्कृतसाहित्ये दूतकाव्यपरम्परायाः आदर्शरूपेण प्रसिद्धम्‌ अस्ति। अस्य माधुर्यं, कल्पनाशक्ति, भावगाम्भीर्यं च कारणेन एतत्‌ विश्वसाहित्ये अपि प्रशंसितम्‌ अस्ति। 

Conclusion: अतः ‘मेघदूतम्’ कालिदासस्य अनुपमं काव्यम् अस्ति, यत्र विरहवेदना, प्रकृतिसौन्दर्यं, काव्यमाधुर्यं च सुन्दररूपेण समन्वितम्‌ अस्ति। एतत्‌ काव्यं संस्कृतसाहित्यस्य अमूल्यं रत्नम्‌ इति कथ्यते।