Question

भारतातील लोकसंख्या वितरणावर परिणाम करणारे घटक स्पष्ट करा.

Hint:

लोकसंख्या वितरणाच्या अभ्यासात आर्थिक, भौगोलिक, सामाजिक आणि पर्यावरणीय घटकांचा समावेश करा. या सर्व घटकांचा परस्पर संबंध समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

Answer 1

भारतातील लोकसंख्या वितरणावर अनेक घटक परिणाम करतात:
1. भौगोलिक घटक:
भौगोलिक स्थिती, जसे की पर्वतरांगा, नदया, आणि मैदान यांचा लोकसंख्येवर मोठा प्रभाव पडतो. उंच भागांमध्ये लोकसंख्या कमी असते, कारण उंच भागांमध्ये जमीन शेतीसाठी कमी असते आणि तेथील हवामानही थंड असते. त्याउलट, सपाट आणि जलयुक्त भागांमध्ये लोकसंख्या जास्त असते, कारण तेथे शेती आणि जलस्रोतांची उपलब्धता जास्त आहे.
2. जलवायु आणि पर्यावरणीय घटक:
उष्णकटिबंधीय आणि मॉन्सूनच्या प्रभावामुळे काही भागात अधिक लोकसंख्या वस्ती करते. भारताच्या पश्चिम आणि दक्षिण भागातील उष्णकटिबंधीय हवामानामुळे शेतीला पोषक वातावरण मिळते. मॉन्सून पावसाचा प्रभावामुळे कृषी उत्पन्न आणि संसाधनांची उपलब्धता जास्त असते, ज्यामुळे लोकसंख्या त्या भागांमध्ये वाढते.
3. आर्थिक आणि औद्योगिक विकास:
औद्योगिक विकास, शहरीकरण, आणि रोजगाराची उपलब्धता लोकसंख्या वितरणावर मोठा प्रभाव टाकतात. विकसित आणि औद्योगिकीकरण असलेल्या भागांमध्ये शहरीकरण होते, ज्यामुळे शहरांमध्ये अधिक लोकसंख्या वस्ती करीत असते. मेट्रो शहरे आणि औद्योगिक क्षेत्रातील आर्थिक संधी लोकसंख्येला आकर्षित करतात.
4. राजकीय आणि सामाजिक घटक:
सरकारचे धोरण, शिक्षण, आणि आरोग्य सेवा यामुळे काही भागांमध्ये लोकसंख्या वाढते. उदाहरणार्थ, ग्रामीण भागांमध्ये शहरीकरणासाठी आणि आरोग्य सेवा आणि शिक्षणासाठी सरकारी धोरणे लागू होण्यामुळे लोकसंख्या वृद्धी झाली आहे.
5. संस्कृती आणि परंपरा:
धर्म, भाषा आणि सांस्कृतिक कारणे देखील लोकसंख्येच्या वितरणावर प्रभाव टाकतात. काही धर्म आणि संस्कृती मोठ्या कुटुंब व्यवस्थेला प्रोत्साहन देतात, ज्यामुळे त्या क्षेत्रांमध्ये लोकसंख्या वाढते. सांस्कृतिक परंपरांची पद्धत आणि स्थलांतराची प्रवृत्ती देखील लोकसंख्येवर परिणाम करते.
6. प्राकृतिक संसाधने:
काही भागांमध्ये खनिज पदार्थ, कच्चा माल, आणि जलस्रोतांची उपलब्धता अधिक असते. यामुळे त्या भागांमध्ये लोकसंख्या वाढते. जसे की, महाराष्ट्रातील औद्योगिकीकरण, पंजाबमधील जलस्रोतांची उपलब्धता, आणि Solution प्रदेशातील कृषी उत्पादन या सर्व घटकांचा लोकसंख्या वितरणावर प्रभाव आहे.
7. स्थलांतर:
स्थलांतर ही एक महत्त्वाची प्रक्रिया आहे, जी लोकसंख्या वितरणावर परिणाम करते. लोक आपल्या शेतजमिनी, रोजगार संधी, आणि अधिक चांगल्या जीवनशैलीच्या शोधात एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी स्थलांतर करतात. यामुळे काही भागांमध्ये लोकसंख्या वाढते, तर इतर भागांमध्ये कमी होते.