Question

शङ्कराचार्यमतेन गङ्गायाः महत्त्वं वर्णयत।

Hint:

आचार्यमतानुसार-प्रश्नेषु — प्रथमं तस्य दृष्टिकोणं निर्दिशेत्‌, ततः प्रमुखगुणान्‌ (पावनता, मोक्षप्रदानम्‌ इत्यादि) क्रमशः लिखेत्‌, अन्ते समाहारात्मकं निष्कर्षं दद्यात्‌।

Answer 1

Concept: अयं प्रश्नः व्याख्यानात्मकः अस्ति। आदि शङ्कराचार्यः गङ्गायाः महत्त्वं केवलं भौतिकनद्याः रूपेण न, अपि तु आध्यात्मिकदृष्ट्या विवेचयति। तस्य स्तोत्रेषु (विशेषतः गङ्गाष्टके) गङ्गा दिव्यपावनशक्तिरूपेण वर्णिता। 

Step 1: पावनत्वम्‌ शङ्कराचार्यस्य मतानुसारं गङ्गा सर्वपापहरिणी अस्ति। तस्य जलस्पर्शेन, दर्शनमात्रेण वा, मनुष्यस्य अन्तःकरणशुद्धिः भवति। अतः सा ‘पावनी’ इति प्रसिद्धा। 

Step 2: मोक्षप्रदात्री शङ्कराचार्यः गङ्गां मोक्षमार्गस्य साधिका मन्यते। गङ्गातटे साधनया, जपध्यानादिना, जीवः जन्ममरणचक्रात्‌ मुक्तिं प्राप्नोति। अतः गङ्गा मोक्षप्रदा इति कथ्यते। 

Step 3: आध्यात्मिकप्रतीकत्वम्‌ गङ्गा केवलं नदी न, किन्तु ब्रह्मविद्याया प्रतीका अपि अस्ति। यथा गङ्गा निरन्तरं प्रवहति, तथा ब्रह्मज्ञानं अपि जीवनं पावनं करोति। एषा आत्मशुद्धेः, वैराग्यस्य, भक्तेः च प्रतीकत्वेन दृष्टा। 

Step 4: भक्तिभावः शङ्कराचार्यस्य स्तोत्रेषु गङ्गायाः प्रति गाढा भक्तिः दृश्यते। सः तां जननीवत्‌ सम्बोधयति, यत्‌ सा संसारसागरात्‌ उद्धारिणी अस्ति। 

Conclusion: एवं शङ्कराचार्यमते गङ्गा केवलं भौतिकनदी न, अपि तु पावनी, मोक्षप्रदा, आध्यात्मिकशुद्धेः दिव्यप्रतीका च अस्ति। तस्या महत्त्वं धार्मिक, आध्यात्मिक, सांस्कृतिकदृष्ट्या अत्यधिकम्‌ अस्ति।